Blog

09 mei 2019

Allegri’s MISERERE

‘Interieur van de Sint-Pieter, Rome’, geschilderd na 1754 door Giovanni Paolo Panini

Het ‘Miserere’ van de Italiaanse Gregorio Allegri (1582-1652) is wellicht de bekendste muzikale compositie van psalm 51 ooit. Door de eeuwen heen is dit muziekstuk al verschillende keren aangepast en doet er een mysterieus verhaal de ronde. Zo zou de Roomse kerk het muziekstuk met de ban beschermd hebben. Mozart (1756-1791), toen nog tiener, was in staat om met zijn fenomenale gehoor en geheugen het stuk op papier te zetten, wat verboden was door de paus. Als gevolg moest Mozart bij de paus op het matje komen.

Is dit nu een goed bedachte muzikale legende of een waargebeurd verhaal?

Het verhaal
Mozart moet het in zijn broek gedaan hebben van de spanning. Hij, nog maar een tiener, moest voor de paus verschijnen omdat hij het verbod van de paus had overtreden. Tuurlijk, Mozart kwam wel vaker bij kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders over de vloer, maar wat hij nu had gedaan kon niet door de beugel, en dat wist hij.

Het ’Miserere Mei, Deus’ van Gregorio Allegri was nagenoeg heiligverklaard in de Rooms-Katholieke Kerk. Sinds de tweede helft van de zeventiende eeuw klonk het jaarlijks tijdens de week voor Pasen in de Sint-Pieterskerk in Rome. Wanneer dan tijdens de vroege ochtendgebeden, ook wel metten genoemd, de kaarsen in de kerk doofden, vulde Miserere de kolossale kerk met hemelse klanken.

Dit magnifieke Miserere mocht absoluut niet buiten de stille week of buiten de muren van de Sint-Pieter uitgevoerd worden. Het noteren van het stuk alleen al kon genoeg reden zijn om de kerkelijke ban opgelegd te krijgen. Juist dit laatste had Mozart gewaagd te doen. Na het stuk slechts twee keer geluisterd te hebben schreef hij het uit zijn hoofd foutloos op: een uitzonderlijke prestatie! Via de Londense uitgever Britney werd het stuk een jaar later uitgegeven – Britse anglicanen konden natuurlijk niet de pauselijke ban krijgen. Toch kwam de paus erachter en riep hij Mozart op het matje.
De straf “viel mee”: Mozart werd onderscheiden met de pauselijke ridderorde en de ban op het muziekstuk werd opgeheven.

Maar is het nu allemaal wel waar?
Het bovenstaande verhaal klinkt prachtig, maar het is onduidelijk of alles zich zo heeft afgespeeld. Zo is Mozarts handgeschreven kopie van het Miserere nooit teruggevonden, is het gissen of de uitgave van de Londenaar Britney van Mozart zelf kwam en reppen de Vaticaanse archieven met geen woord over een ban op het muziekstuk. Het Miserere blijft dus verscholen tussen nevelen van onduidelijkheid.

Die onduidelijkheid heerst ook op een ander vlak. Veel mensen weten namelijk niet dat de originele versie van het Miserere relatief simpel qua opzet is. Eenstemmige gezangen worden afgewisseld door meerstemmige uitwerkingen. Doordat de twee koren van vijf en vier man in de ruimte op een afstand van elkaar staan, klinkt er een hemels gezang van vraag en antwoord. De huidige versie van het Miserere is daarnaast ook een versierde versie van het origineel. Dit gebeurde vaker: de componist componeerde een stuk waarbij de zangers het naar eigen smaak mochten versieren.

Hoe zit het nu?
Miserere Mei: het blijft een ontzettend mooi en ontroerend stuk dat vele mensen door de jaren heen heeft weten te raken. Toch is dit stuk niet alleen toe te schrijven aan Allegri: door de eeuwen heen is het stuk ook gevormd door talloze zangers met hun eigen voorkeuren. Bepaalde delen van het huidige stuk komen van Britneys versie uit 1771, terwijl de karakteristieke hoge C pas vanaf het eind van de negentiende eeuw stamt. Ook de negenstemmige bezetting komt tegenwoordig nauwelijks meer voor. Het oorspronkelijke muziekstuk is door deze dingen vrij onbekend gebleven, wat niet afdoet aan de status van het stuk: het Miserere is en blijft een grandioos meesterwerk dat schitterend klinkt. Deze muziek zal uitgevoerd worden tijdens de a capella Masterpieces concerten door het Concertkoor en Jong Concertkoor van Ars Musica.

17 Mei | Augustijnenkerk Dordrecht
20.00 uur | KLIK HIER voor kaarten
———————-
18 Mei | St. Martinuskerk, Hoogland (Amersfoort)
20.00 uur | KLIK HIER voor kaarten